Giay phep xuat ban s6': 1007-2012/CXB/08-166/OHQGHN, ngay 24/8/2012.
Quyet dinh xuS't ban s6': 254LK-XH/QD-NXBOHQGHN.
in xong va nOp iiiu chl^u quy IV nam 2012.

JSM

nAi

AdiL

Q u y e n s a c h Nhitng
vdn

bai

van

theo

chudn

kien

11 dUcfc b i e n s o a n v d i nhflCng m u c d i c h c h i n h s a u
- G i i i p g i a o v i e n c6 t h § m t a i l i e u de t h a m

thvCc ki

nang

Ngtt

day:

khao;

- G i i i p p h u h u y n h h o c s i n h c6 t h e m t ^ i l i | u de k i e m t r a k e t q u a h o c
cua cdc

tap

em;

- G i i i p h o c s i n h c6 t h e m b a i t a p d l xhn l u y e n , n a n g cao k i e n t h i J c
l ^ m t o t h o n cdc b ^ i k i ^ m t r a t a i I d p , cac b a i t h i h o c k i , b ^ i t h i h o c

sinh

g i o i , t h i t u y e n s i n h d a i h o c , cao d i n g m o n Ngfl" v a n .
N g i f d i b i e n s o a n q u y e n s a c h n a y d a b i e n s o a n t h e m cac c a u h o i m d

cho

cdc de l a m v a n v a c6 c h i i y d e n v a n de g i a m t a i n o i d u n g t h e o d i n h h i T d n g
r a d l t h i cua B p G i d o due v a D a o
Mac

du tac

g i a da hoc

tao.

hoi, nghien

c i h i n h i e u tai

lieu d l bi6n

soan

n h i f t i g q u y e n sdch n a y k h o t r a n h c6n n h O n g t h i e u s6t. D o d6, tac g i a r a t
m o n g d o n n h a n n h f l n g y k i e n d 6 n g g 6 p c i i a cac q u y t h a y c6 g i a o , cac

bac

p h u h u y n h h o c s i n h v a b a n doc t r o n g q u a t r i n h sijf d u n g s a c h .

Soan gia
ThS. P H A M N G O C T H A M

3

A

A. NGH|L U A N V A N HQC
Ph)iN 1
f^^:

H5 XUAN H U O N G

Tam stf cua Ho X u ^ n Hifdng trong Tu Tinh II.

BAI LAM
Ho Xuan Hucfng la mot tac gia thcf c6 ban s^c tuang do'i ro net. Ban s^c S'y
cang duac kh^ng dinh va bieu hi§n dudi nhieu s^c thai qua mdi bai thcf. Thcf
Ho Xuan Huang giau tam trang, giau n6i niem tam sU. Neu t h i ca la sif tif the
hi^n d mute cao nhat cai toi truf tinh cua nha thcf, t h i d Ho Xuan Hucfng dac
diem ban chat nay cua thcf cang dUcfc boc 16 n6i bat. Nhieu bai thcf ciia ba la sU
giai bay tam s\i. Mot trong so do la t h i pham Tu tinh.
Dem khuya vang vdng trong canh dSn,
Tra cdi hSng nhan vdi nudc non.
M6 dau bai thcf, tac gia da neu len bo'i canh ciia mot khong gian
thdi
gian. GiOfa dem khuya thanh v ^ g , thap thoang hien len hinh dang mot ngiibi
phu nOr. Dufng trifdc khong gian bao la, rong 1dm ciia non song. Ho Xuan Hifcfng
doi dien vdi sU v6 cung v6 tan cua khong gian, cung la doi dien vdi coi long sau
tham tham, u ua't tam sU, n6i niem cua chinh minh. That la kho tranh khoi cam
giac ran ngap, thanh v ^ g , buon te, trong trai den nao long. Vdi tam trang c6
dan chan chudng, "Ba chiia tha Nom" da cam nhan kiep ngUcfi that la nho nhoi,
phu du. Su CO dan da bam riet lay ba ngay ca liic dem khuya. No nhu con sau,
con mot gam nham, cin xe, due khoet tam hon ba khic'n ba buft ruft, dilng ngoi
khong yen, ngay ca k h i nghe tieng trong cemh cung tha'y ngot ngat, boi roi.
Khong the cuf mai "thu chan bo goi" ma tham thia c6 don, be bang, phu
ph^ng mai duac! Ba da t i m ra mot giai phap tam thdi: "Muan rUcfu giai sau".
The nhiftig cay d^ng thay:
Chen riigu huang dua say lai tinh.
Gang uong lai cang tinh. Gang muon quen t h i nhflng k i iJc dau buon lai t h i
nhau ua ve nhu muon "treu nguai" ngUdi nCf si tai hoa nay. Vong ddi luan
quin, be tAc, sU chan chudng, tram ua't cua tam hon dang dang ngap trong
anh m^t u buon, bd moi run ray, "tha cuo'i mua" ciia Ho Xuan Huong. Ba dang
chd dgi d i l u gi? NgUdi phu nU tai hoa, sic sao, thong minh bac nhait liic b^iy
gid nhUng lai Ian dan v§ dudng tinh duyen, hai Ian sang ngang deu bi durt
ganh giOa dUdng n^y, luon khao khdt yeu duang, khat vong t i n h yeu luon chdy
bong trong con ngUdi "B^ chiia tha Nom". "Kh^t vong tinh yeu" khac vdi "udc
vong tinh yeu". t/dc vong chi mdi la Udc mong, con khat vong t h i da dat den
"dinh" cua sU dam me chay bong, manh liet, rao rUc, "boi hoi trong ngUc tre",
khong c6 gidi han. Khat vong soi sue ma vfin tinh te, day nU tinh. The nhUng,
khon nan thay, dau xdt thay, be b^ng thay cho Ho Xuan Hucfng k h i :
5

Vdng trdng bong xe khuyet chUa trbn.
Dcfi ngirdi 1^ han hep, thdi gian la vinh hkng, vu tru thi v6 tan... Banh xe
thdi gian nhU b6ng cau ben cijfa so ma con gdi t h i c6 thi... Th6i gian l&ng le
troi, tuoi xuan cung qua di ma tinh duyen v i n khong tron ven, hanh phiic vfin
19 l^ng. Hanh phiic giong nhu mot thuf qua ngot xa xoi, qua tam tay v9i cua niJ
SI, no khien ba kh^c khoai, day duTt khong the niu keo. Vang trang tren cao
du9ng nhir cung soi thau nhuing run ray, t h i n g thot, hoang hot trong long ba
khi chanh long nghi ve than phan le loi, ham hiu cua minh. Giong dieu ngon
ngijr, hinh anh cua cau tho giong nhiT mgt tieng nac nghen ngao, chua xot,
thon thiJc den trao nirdc m^t, phai c^n chat moi den bat mau ttfoi mcti ngan
tieng khoc t h i n h Icfi! Thuf hoi, doc d§'n dSy ai ma khong xiic dong, thucfng x6t,
cdm canh thay cho Ho Xuan Huang?
tif hoi phai chang "khach ma hong"
luon gap n h i l u n5i tru§n chuyen? Phai chang "bac menh" \k 19i chung cho
nhufng ngU9i phu nuT tai hoa k h i xifa?
6 n g vua tha t i n h Xuan Dieu cho rkng:
Hay di tre con noi cdi ngon cua keo
Hay di tuoi tre noi hd tinh yeu.
Vdi Ho Xuan Hucmg, cam xiic da tiT chon dUcfc ngon ngOf rieng trong thcf cua hk.
Hau sinh chiing ta nhin thay hk vi dai cf ch6: suT dung Tieng Viet mot each tai hoa
tinh te, da phat huy cao do kha nSng bieu cam cua ngon ngOf dan toe (chfl Nom)
mpt each kh6o 16o tai tinh ma trUcrc do den ea sau nay it c6 ai sanh kip.
d cau thcf thuT ba, mam mong phan khdng, vung len da b i t dau dirac nhen
nhom k h i hk trich dSn minh "noe rifcfu ao ao" giuTa dem khuya. Hinh anh von
di danh cho may rau, den nhiftig nho si "dai litog ton vai" eon ehua dam thuf
chvJ diftig noi gi den phan gdi diu dang, thuy mi, doan trang, thudt tha noi
khue phong nhu Ho Xuan Hucfng.
"Tha chi t r ^ n ra k h i trong t i m ta cupe song da tan day". "Con giun x6o mai
cung qukn". Tam trang bufc boi, bi de nen cung se bi bung no, cung giong nhu
trdi b6ng bay q u i eSng t h i se "Bum!"... Biifc tranh thien nhien dudi ban tay tai
hoa, g6c nhin mdi la, mo ta bkng nhOfng tif rat "dat", hien len giong nhU mpt
con song Idn chuyen dpng manh me, khuay dap, chao dao manh liet. Cdi buon
khong CO da't song lau trong con ngifcfi c6 ban tinh vui nhon, lac quan, yeu ddi
nhu Ho Xuan Huang. Su phan ua't cua thien nhien cung la sU phSn uat cua
tam trang "khong the song mai nhu vay duac!". Su phSn ua't, tinh t h i n da'u
tremh, vung len, phan khang cung da noi song trong con ngudi ba. Cau tha
hao sang, k h i phach, tdo bao, manh liet, duf dpi, mang mau sac "tu do chii
nghia, diem them mpt chiit "pho xd" nhu chinh con ngudi that cua ba. Con
ngudi k h i da t r a i qua biet bao dau ddn, kho nhue, nem du mpi dieu bi ai tran
th§' nhung khong vi th§' ma tam h6n chai san, suTc song manh liet, niem lac
quan yeu ddi vfin am i chdy sue soi trong 15ng ba, chd thdi ea bung no:
Xi&n ngang mdt ddt, reu tiCng dam
Ddm toac chdn mdy, dd mdy hon.
6

B k n g h a i cku thcf t r e n , H 6 X u f i n Hircfng da pha ve n g h i thuTc h ^ n l a m , dao
mao t r o n g van chuong liic bay gid. Cau thcf m a n g sdc t h a i tao bao, diJ dpi, pha
chut chan t h a n h , k h o n g he giau d i e m k h a t vong t i n h yeu ciia m i n h . Ba la m o t
tieng thcf - c6 the n 6 i la sdm n h a t cua mot ngUcfi phu n i l da chu dong yeu va
d6i quyen dUcfc yeu (O t h d i phong k i e n n a m quyen xUa, von k h i n h re p h u niir.
Ngu6i t a quen n h i n phu nCf dudi vai t r o yeu duo'i, t h u dong).
K h i tU m i n h len gan, het m i n h chong dd, van dung l i t r i , n g h i life de vifc m i n h
dilng day. Ho Xuan Huomg lai chung xuong k h i doi dien v6i chinh m i n h . B a l a i
ngao ngan, chap n h a n so phan t r o n g can phSn uat ciXc diem. Ba l a i bat len t i e n g
thd dai ai oan " M o t m i n h m i n h l a i thifcfng m i n h xot xa" t r o n g can phong khong,
chiec goi le loi mot m i n h . Cau tha bat lire, chufa day net thuomg t h a n :
Ngdn ndi xudn di xudn lai
Mdnh

tinh san se ti con

lai

con!

Gipng thcf uat ilc, hifn t u i cung "gop phan" tao t h e m sir t i i tung, bijfc boi, ngot
ngat vofi bao cay ding,

chan chiTcfng cua nOr si. The nhung, cang dau kho, cang be

tac, CO dan t h i Ho Xuan Huong cang khao k h a t se chia, khao k h a t h a n h phuc, khao
khat yeu va dUcfc yeu. V i n chb doi t i n h yeu dich thiTc bang ca sir t r i n h bach cua tarn
hon: cai ma khong mot sir t a n pha, va dap nao cua thcri gian cham t d i dtfac.
Sir tir t i n , ca t i n h m a n h me, suTc song m a n h l i e t dirdng nhir da ben re t r o n g
tarn hon ba. Song gio, bao tap khac n g h i e t cua dirdng d&i k h o n g l a m no l u i t a n
ma dudng nhir tiep t h e m dong lire de no r a hoa, k e t t r a i , tirai t o t t h e m .
T a m sir cua ba cung l a n 5 i long, t i e n g noi cua ngirdi p h u niJ luc bay gicf. B a
thau hieu n o i n i e m t i e n g 16ng ciia chi em p h u nijf tir xira va den ca bay gid.
Khao k h a t yeu duang, khao k h a t vuan l e n , khao k h a t song h a n h phiic la m o n g
muon cua m o i p h u nOf. M o t n h a t h a chan c h i n h la p h a i d i sau vao h i e n thUc de
nghe t a m hon cua t h d i d a i . H o X u a n H u a n g da thirc h i e n dieu n a y rait t h a n h
cong. De t a i ve cuoc song, t h a n p h a n , k h a t vong ve dep cua ngUcri p h u nU la
sdi chi do xuyen suot t r o n g hau het cac tac p h a m cua ba. T i e n g n o i , h a n h dong
cua ba da gop p h a n mor dirdng cho phong trao g i a i phong p h u nOf. V d i t a i n a n g
dpc dao nhiT vay, k h o n g p h a i n g i u n h i e n ma H o a n g T r u n g T h o n g da v i e t :
Ai then thi cui
Ai thich thi nghi

ddu,
Idu.

"Ba chiia t h a N o m " - H o Xuan H u a n g da chiem m o t v i t r i quan t r o n g t r e n
t h i dan V i e t N a m v a t r o n g l o n g ban doc yeu t h a h o m nay va m a i m a i v l sau.
N p i d u n g - n g h ? t h u ^ t c i i a TIJC tinh (Ho Xuan Huang)

G 0 I Y LAM BAI
I. HO X U A N H l / d N G VA PHONG CACH NGHE T H U AT
Ho Xuan H u a n g ( k h o n g ro n a m s i n h , n a m m a t ) que d l a n g Q u y n h D 6 i ,
h u y | n Quynh L u u , t i n h Ngh§ A n . L a mpt nuT si nhUng cuoc dcri ba gap n h i e u 60
le, ngang trdi.
B a sdng tac ca t h a chiir N 6 m va t h a chuf H a n .

7

Trong lich suf van hoc Viet Nam, Ho Xuan HUcfng difcJc xem la hi^n tUcmg
doc dao cua vSn hoc trung dai: nha tho phu nil viet ve phu nOT; tho ba la tho
trao phiing ma truT t i n h , dSc biet dam tinh dan toe tCr de tai, cam huTng, den
ngon ngi?, hinh tufcJng.
Ndi bat trong sang tac thcr Nom cua Ho Xuan Hucfng la tieng noi dong cam
doi vdi ngudi phu niif, dong thdi de cao ve dep va khat vong cua ho. Vi vay, H 6
Xuan Hurong tCmg diXcJc menh danh la " B ^ chua thcf Nom".
I I . H O A N C A N H R A DCfl C U A B A I THCf
Tu tinh \k mot trong nhOfng bai tho nkm trong chum tho Tu tinh gom ba
bai cua Ho Xuan Huong. B ^ i tho la sU don nen t\i n6i c6 don den tui nhuc cua
nOf S I trong dem khuya thanh v^ng.
I I I . THE LOAI - NOI DUNG - NGHE THUAT - GlA TRI
1. The loai
Bai tho Tu tinh dtroc sang tac theo the tho that ngon bat cu Di/dng luat. Bo
cue cua no bao gom: Hai cau de, hai cau thiTc, hai cau luan va hai cau ket.
2. Npi dung
- Hai cau de gidi thieu canh dem khuya vdi tieng trong canh tif xa vSng
v4ng don dap do ve. Trong thdi diem do, nha tho - nhan vat trijf tinh lai dang
mot minh tro troi giiJfa dem khuya. Hai cau d§ chi vdi 14 chtf ng^n gon nhiAig
da d i l n ta sau s^c tinh canh c6 don cua niJT si trong dem khuya thanh vang.
- Tir nSi CO don, thao thufc khong biet bay to, tam s\i cimg ai, nhan vat trCf tinh
to ra chan chucfng va da t i m den n/ou, mUOn rUOu dd giai sau. Nha tho muon chim
ngap trong con say de quen di thiTc tai xot xa, tiii nhuc nhong that trd treu:
Chen rixgu huang diia say lai tinh,
Vang trang bong xe khuyet chUa iron.
Con say roi cung qua di va k h i tinh rUcfu, nhan vat t r d tinh giat minh quay
ve vdti thqc tai va cang nhan ra n6i trong v^ng, bac boo ciia tinh d6i khi cham
phai "Vdng trang bong xe khuyet chUa iron". K h i tinh rifOu, nhan vat triJ tinh
khong chi nhan ra than phan c6 don ma con nhan ra mot sU that ddng cay
hon: tinh duyen v i n chUa tron ven nhung tuoi xanh da dan dan troi di.
- Til nbi am ufc duyen tinh 19 dd, hai cau luan la noi buc doc, phan kh^ng
cua nhan vat t r i l tinh. Hinh anh titag dam reu "xien ngang mat dat" nhu treu
nguoi nha tho, bdi reu phong la bkng chufng cho sif v6 tinh ciia thdi gian va n6
la hi$n than cua sU tan pha. Buc doc vi tuoi xuan qua mau, ddi ngifdi ngdn
ngiii, nho be, nha tho muon but phd, muon thoat khoi tinh canh hien tai.
Hinh anh "Dam toac chan m&y dd mdy hon" the hien thai do ngang nganh,
phan khang, am uTc ciia nha tho.
- Nhitag phan khang cung khong duoc, nam thang cur the troi di, tuoi xuan
qua mau ma duyen tinh vSn chua duoc vuong trbn. Ke chung tinh khong d§'n,
ngirdi chung t i n h t h i ciJ chcJ doi moi mon, tuoi xuan tan phai theo nam thang.
8

Manh tinh quanh di qu^n lai vSn chi
triif tinh quay sang than thd cho than
Ngdn nSi xudn di
Manh tinh san se

1^ "san se t i con con". B6i v|iy, nhan vSt
phan cua minh:
xuan lai lai,
ti con con.

Hai cau ket cifc ta tam trang chua chat, buon tui ciia nhan vat trCr t i n h .
T6m lai, Tu tinh the hien tkm trang, thai do ciia nuf si Ho Xuan Hucfng: viTa
dau buon, c6 don, viTa phSn uat trUdc duyen phan; cang g^ng gUOng vUcm len
lai cang rcfi vao bi kich. Dkng sau n6i x6t xa, buon tui do la khat vpng song,
khat vong hanh phiic cua nC si noi rieng va ngifcri phu nijf trong xa hoi phong
kien n6i chung.
3. Ngh$ thugt
- Cdch dung tCr ngiir cua Ho Xuan Hucfng het sure gian d i , gi^u sure bieu ckm,
tao bao nhutig lai rat t i n h te. Vdi tai nghe sii dung tU ngOf, Ho Xuan Huong da
tao cho bai tho nhieu giong dieu vdi day du cac sac thai tinh cam: tui ho,
phien mugn, buc doc, phan khdng vk cuoi cung la chua chat, chdn chudng.
- Nha tho con dung phep tieu doi: lay "cai hong nhan" dem doi vdi "nude
non" that d^t va tao bao nhung lai rat phu hop nen da lam n6i bat duoc tam
trang c6 don, chan chudng cua minh.
- Dae biet, nghe thuat tang tien or cau cuo'i: Manh t i n h - san se - t i - con con, da lam noi bat tam trang chua chdt, buon tui ciia chu the trU t i n h trUdc
tinh duyen Ian dan.
Vdi nghe thuat dac s6c do. Ho Xuan Huong da gop vao kho tang tho Nom Vi^t
Nam mot tieng tho tao bao ma chan thanh, mdri la nhung lai het sUc gan gtii.
4. G i a tri
Bai tho mang gia t r i nhan dao sau sdc. Vdi viec giai b^y n5i co dcfn, buon
tui ciia minh, nU si H6 Xuan Huong da noi len duoc t i n h canh chua chat cua
muon van phu nuT trong xa hoi phong kien. Do la xa hoi bat cong da lam cho
bao nhieu than phan "hong nhan" bi Id l^ng va dau kho.
Buon tui vdi t i n h canh hien tai, nU si luon khao khat mot cupe song hanh
phiic, mot tinh yeu lUa doi tron ven. Khdt vong ciia Ho Xuan Huong ve hanh
phiic lUa doi cung chinh la khat vong cua ngudi phu nU trong xa hgi liic bay
gid. Do la mot khat vong chinh dang va day t i n h nhan van.

NGUY§N KHUYEN

thu.

Qua van thdy ngitdi, do 1^ yeu cau dat ra ciia de, cung la noi dung can phan
tieh cua bai lam. O day l a qua bai tho Cau cd mua thu, thay con ngUdi Nguyin
Khuyen hi?n len trong bai tho nhu the nao?

i

Cdu cd mua thu Ik bai tho ta canh (6 cau dau ta canh ao thu d lang que, 2
cau cuo'i ta canh cau ca), vay t i m con ngudi t h i nhan d dau trong tac pham
n^y? Trong thcf thifomg c6 nhdn vdt trU tinh va nhan vat trCr tinh lai thudng la
tdc gid. Chi c6 dieu no khong "xuat dau 16 dien", khong len tieng ma an k i n
trong hinh anh, ngon ngG thcf, phai tinh y va c6 sy cam thong sau sac mdi
nhan ra duac. Vdi Nguyin Khuyen, lai cang nhu the nhiftig khong phai la
khong t h ^ thay diroc con ngUdi ong qua bai tho nay. Cai each t i m d day la tiT
cdnh thu trong b ^ i thcf ma thay dtfcfc tinh thu, tuTc con ngtrcfi cua tac gia. Co
th§' thay nhuf sau:
CANH T H U
TINH THU
(Bdc tranh thiin nhiSn)
{Biic tranh tarn trang cua
Nguyin Khuyen)
- Tam hon Nguyin Khuyen
- Canh thu trong sang, thanh ~"
thanh cao, binh d i , gan bo vdi
dam mang ve dep dong que dan
lang que thon da, yeu thie't tha
da (cai ao nho, chiec thuyen con,
canh vat ciia que hucfng dat
Ikn song gem, chiec la nhe bay,
nifde.
tang may la ICcng, ngo true quanh
CO, mau xanh cua Ikng que...)
- Con ngUcfi NguySn Khuyen
- Canh thu that tinh lang va
von tram lang, suy tu. Trong
dUofm buon: (Nhieu gam mau
canh thu tinh lang, ong ngoi
lanh: do xanh trong cua ntfdc, do
cau ma nh\i dang tram tif suy
xanh biee ciia song, do xanh
nghi vdi mot tam sU dau buon
ng^t ciia trcfi. Khong tieng,
tnrde hien thue dat nirdtc dau
khong ngu6i (khach v i n g teo),
thi/cfng ma minh khong lam
ngiTcJi ng6i cau nhu bat dong,
difcfc gi de giiip dcji, ciJu nifdc.
mot tieng ca dudi chan beo chi
lam tang them sir t i n h lang).
* Rut ra ket luan: D6 la mot t h i nhan c6 tam hon, cot each cao quy, mot
con ngifcfi dang trong.
Npi dung - ngh^ thuat cua Cdu cd mua thu (Nguyin Khuyen)
I . NGUYEN K H U Y E N VA PHONG CACH NGHE THUAT
Nguyin Khuyen (1835-1909) hieu 1^ Que Son. Ong sinh ra tai Nam Dinh
nhutig Idn len chu yeu or xa Yen Do, huyen Binh Luc, tinh Ha Nam. Ong xuat
than trong mot gia dinh nha nho ngheo. Nguyin Khuyen tifng t h i d5 dau ca
ba k i t h i nen dUdc goi 1^ Tam nguyen Yen Do.
Ong Ik con ngudi c6 tki nkng, c6 cot each thanh cao, c6 tam long yeu nUde
thirong dan. V i vay noi dung chu yeu cua thcf v&n ong la noi len tinh yeu que
hucfng da't nude, gia dinh, ban be, cam thong vdi cuoc song cua nhChig ngUdi
10

dan que lam lu, cifc kho; cham biem, da kich thifc dan xam luac, tang Idp
thong tri.
Dong gop Idn nhat cua Nguyin Khuy§n cho nen van hoc dan toe la d mang
thcr Nom vie't ve lang que, thcf trao phiing.
I I . HOAN C A N H R A D O I C U A BAI T H O CAU CA MUA THU
Cau cd mua thu n&m trong chum ba bai thcr thu cua NguySn Khuyen dxxac
sdng tac liic ong tCf quan ve d an d que nha.
LOAI - N O I D U N G - N G H E T H U A T
1. The loai
Cdu cd mua thu ducfc sang tac theo the thcf that ngon bat cii Du5ng luat.
2. Npi dung
Cdu cd mila thu la mot buTc tranh tuyet mi v4 phong canh mua thu cua
dong bkng B^c Bp. Mot bufc tranh mua thu hoa hcfp, duyen dang, nhe nhkng
v^ thanh tao vdi Idn nUdc trong veo, Idn song xanh biec, Id vdng red va trdi
xanh ngdt. Moi vat cijf dpng rS't nhe nhang nhuT scf lam xao dong buTc tranh thu:
s6ng chi hoi gon ti, la vang cung chi khe dua.
O cau 5 va ciu 6, canh thu duoc md ra qua sU tuong phan nhau giiifa cai bao
la, bat ngat, xanh ngit ciia bau trcfi vdi ngo true quanh co, v^ng ve. Nhung du
CO mor rong den dau, trong sU dol lap the nao di chang nOfa thi bufc tranh mua
thu or day v i n rat dac s^c, dac sAc cho mua thu lang canh Viet Nam.
Dkng sau bufc tranh mua thu tuyet dep la tinh yeu thien nhien, que hucfng,
dat nude cua nha tho.
hon the niJa qua bufc tranh mua thu, tac gia con gufi
gdm tam trang cua minh. Do la tam trang chat chiJa ca mot niem tam sU sau
kin. Ngay tiX cau md dau, cai lanh leo cua trbi thu da tham sau va trd thknh
cai u buon, trlu nang trong tam hon cua nha tho. Do la cai buon ve thdi cuoc
den toi ciia xa hoi Vi§t Nam cuoi the ki XIX va cung la cai buon cua si phu
tnfdc n6i dau mat nifde.
NhU vay vdi ngon ngiir thcf h^m sue, gi^u tinh ttfong hinh, Cdu cd mua thu
thi hien long yeu thien nhien, yeu que hucfng nong nan cua nha tha, tac gia
da de tam hon minh chim d^m trong canh thu que hucfng. Vdi y nghia ta canh
ngu tinh, nha thcr da kheo leo thong qua buTc tranh thu ma bay to tam sU yeu
nUdc tham kin cda minh.
3. Ngh$ thu^t
Bai tho thuoc the tho that ngon bat cii Dudng luat, difcfc gieo van theo iQ'i
doc van, toan bo bai thcf chi c6 mot van "eo" khien cho khong gian mCia thu bi
thu hep lai v^ trd nen binh di, than thugc.
- Ng5n ngijr gin gui, trong sang, d i hilu v^ cd sure goi ta rat Idn.
- Dac bigt nha tho da dung ph6p lay dpng ta tinh cua thcr Dudng luat d^
lam n6i bat sU tinh lang cua canh vat. Su tinh lang bao trum len ca mat ao
thu, chi CO mpt tieng dpng rat nhe "cd ddu ddp dong dudi chdn beo" khig'n cho
canh thu cang tinh lang hon.
III. T H E

11

Cam nhiLn Cau ca mua thu (Thu dieu - Nguyen Khuye'n)
I . K I E N T H t f C CO B A N C A N N A M V 0 N G
1. N g u y i n K h u y e n (1835 - 1909) hieu la Q u e San, que d t i n h H a N a m . Ong
hoc g i o i , tumg d6 dau ca ba k i t h i nen goi l a Tarn nguyen Yen Do, N g u y i n
K h u y e n l a m o t t r o n g h a i n h a t h o n o i t i e n g cua V i e t N a m giai doan nijfa cuoi
the k i X I X . Sdng tac cua ong gom ca chuf H a n va chOf N o m ( t r e n 800 bai). Thcf
N g u y i n K h u y e n n o i l e n t i n h yeu que htfOng, dat nifdc, gia d i n h , ban be; p h a n
d n h cupc song k h o cUc, t h u a n hau, chat phac cua n h a n d a n ; cham b i e m da
k i c h bon t h o n g t r i .
2. T h o ve mua t h u ciia N g u y i n K h u y e n ( n h u Thu vinh, Thu vu, Thu
Thu

nhiet,

tii,...) r a t phong p h i i , t h i c h hop v d i t i n h each ciia nha thcf von Ua nhuTng

cAi hoa d i u , c h i m g mUc, t r o n g treo. Cdu cd mua thu n a m t r o n g chum ba bai
t h o t h u cua N g u y i n K h u y e n (Thu dieu,

Thu dm, Thu vinh).

N h a thcf sang tAc

t r o n g t h d i g i a n cao quan v i song d que nha. N o i dung bao t r i i m ca ba bai thcf
t h u cua N g u y i n K h u y e n l a : V i n h canh t h u d chon que n h a , tac gia da boc 16
long t r i u m e n t h i e t t h a doi v d i canh vat que huong, dong thcfi k i n dao

boc

bach n i e m t a m su ve t h a n the va t h d i cuoc. V d i Cdu cd mua thu, b k n g nghe
t h u a t ggi t a t i n h te, N g u y i n K h u y e n da g h i l a i cam n h a n ve canh sdc mua t h u
or dong b k n g Bac Bo, d6ng thcfi cho t h a y t i n h yeu t h i e n n h i e n , dat nudc, t a m
sU k i n dao ve t h d i the ciia c h i n h n h a t h o .
II. CAM N H A N
1. D i e m n h i n canh t h u cua n h k thcf t h a t dac biet: Canh t h u duac don n h a n
t\i gan den cao xa r o i tCr cao xa t r d l a i gan. TiT mot k h u n g ao hep vdi chiec
t h u y e n cau be, k h o n g g i a n t h u , canh sdc t h u da dufoc n h a t h o m d r a nhieu
hudng t h a t s i n h dong.
2. V d i Cdu cd mua thu, N g u y i n K h u y e n da ve l e n biJc t r a n h t h u dep, d i l n
h i n h cho canh sdc mCia t h u cua v u n g dong b k n g Bac Bo, mot mua t h u cua nong
t h o n V i e t N a m . C a n h t h u e m d i m , t h a n h t h o a t vdi cac tir ngflr goi cam, gcfi
h i n h : trcfi xanh

ngdt; nUdc trong

v $ t (tCr ao thu, thuyin

veo; l a v a n g khe diia veo,... K h o n g gian, canh

cdu, tang mdy la li2ng d§'n ngd triic quanh

co...) deu r a t

cu t h e , gan g u i , t h a n h scf va d i u m a n g hcfi hudng cua miia t h u . M a u sac, canh
vSt cua trdi, mdy, ao, nuac trong,

thdyen

cdu be,... da l a m nen bufc t r a n h t h u

m a n g d a m h o n que V i e t , l a m n e n net r i e n g ciia m o t canh t h u v i i n g chiem
t r u n g , k h o n g iSn v d i nhOfng canh t h u khdc.
3. K h o n g g i a n t r o n g Cdu cd mua thu vxia cao, rong, viTa gan gui, t h a n h scf,
b6c 16 cdch cam n h a n t h u t i n h te t r o n g t S m h6n v6n giau an t i n h doi v d i m i e n
que cua n h ^ thcf, dong thcfi he m d t a m t r a n g t h d i the day uan khuc cua cu
T a m nguyen vudn B u i . D i e u do t h e h i e n d cac yeu t6' sau:

12

- Mku sdc h5a phoi mang ve thanh tao: trong veo, song biec, Id vang, trdi
xanh ngdt,...
- Hinh anh dan da, gidn d i , g i n vdi cupc song lang que Vipt Naun: ao thu,
chiec thuyin cdu, tdng mdy la litng, ngo true quanh co,...
- Am thanh nhe, vang vk buon: gan ti, khe dua veo, dap dgng dudi chdn bko.
4. Bki tho c6 cich gieo van dac biet d van eo - mot van kho, gop phan d i i n
ta mot khong gian vdng lang, thu nho dan, phu hop vdi tam trang day uan
khuc cua nha tho.
5. Cam nhan ve ta'm 16ng cua nha thcf doi vdi thien nhien dat ntfdc: t ^
16ng cua nhk thcf dUcfc the hien that dSc s£c vk tai tinh trong hinh tUcfng cua
mgt nhan vat dang cau ck, xiic dong trUdc ve dep cua mua thu, nghi suy ve
thdi cuQC. Bki thcf chinh \k nhi niem u uan cua mot nhan each Idn, cua mot
nhk tho Idn.
6. Ckx hay cua nghe thuat sijf dung tCr ngCr trong bai Cdu cd mua thu Ik di
ta canh vk d i i n ta tam trang. V i the, nha tha sijf dung van eo kho dung, khd
doc rat tai tinh. Van eo da gcfi len mot khong gian thu nho dan. Dong tir veo
trong cau thd Ld vang trilac gio khe dUa veo va cum tCr lay be teo teo da dem
den cho ngudi doc mot cam nhan tinh te ve khong gian mua thu cua mot vung
que Bic Bp. Cdc tii chi mku sic dtfpc ket hap suf dung hai hoa trong khong
gian mua thu da tao nen mpt biJc tranh thu dien hinh ma sau nay kho c6 nhk
tha nao vuot qua duac.
^)«5; Npi dung va ngh§ thu|it bai thd Tien si giay.
HtfdNG DAN L A M B A I
1. TCr vi the tien si den hinh tuang "tien si giay"
- Tren thuc te, tif xUa d§'n nay, nhilng ngtfcfi hoc hanh xuat sic, dat den hoc
vi tien si thucmg dUpc ngirdi ddi dl cao, kinh trong. Ho thUc sU \k nhufng bac
tri thuTc t k i nftng, gop phan quan trong -vko sU nghiep k i n h bang te the, bao ve
vk xay diJng dk't nUdc. Dudi thdi phong kien, ngiXcfi do tien si (thucfng goi la
ong nghfe) dtfac bo dung 1km quan, duac vinh quy bai to, "vong anh di triTdc,
vong nkng theo sau". Tuy nhien, lai cd nhOng ngi/di d6 dat tdi tien si nhong
thieu tkm, thieu tai, hoSc do thdi the suy v i , doi thay nen khong duac trong
dung, sinh ra loai "tien si giay". Ckch goi "tien si giay" hkm y che bai nhufng
tien si rdm, khong xilmg ddng va khong 1km trbn trong trach cua minh.
- Bki tha Tien si gidy cua Nguyin Khuyen lay cam hufng iii lo'i chai den k6o
quan trong dip t§'t trung thu. Hoat canh ong nghe vinh quy mo ta ngudi d6
tien si, tren ngudi c6 du ao mu, can dai, di/ac ngoi ki^u rudc ve lang. Tijr tho
duac xky difng vdi y tudng cham biem ong tien si duac lam bkng giay, bl ngoki
oai phong, banh choe nhung trUdc sau cung chi Ik "tien si giay"!
13

2. Noi dung va nghe thuat hki thcf Tii'n si gidy
- Bai thd de vinh Tien si gidy i n dam s^c thai trao phiing, gi§u nhai. Phong
each giSu nhai c6 ccf sd tii tam thufc van hoa dan gian, tii tro diSn dan gian va
1§ hoi gia trang, chu yeu tao nen tieng cifdi binh dang, dan chu, hoa dong. Bai
tho duac viet theo the thcJ that ngon bat cii Dudng luat va viec phan tich ngi
dung nghe thuat tac pham cung can duoc phan tich ket hop theo bon phdn de,
thuc, luan, ket.
- Hai cau thcf or phan de neu len mot gia dinh:
Cung cd cung bien cung can dai,
Cung ggi 6ng nghe c6 kem ai.
Su gia dinh nay that dang ngcf. Ban dau chUa thay ngi/di, mtrUcfng hao nhoang be ngoai, vdi dii cb bien, can dai. Cai ve hinh thiic xiing
xinh ay ke ra da du le bo de dong vai ong tien si phirdng tuong. Ong nao "c6
kem ai" tren phiTcfng dien hinh thiJc be ngo^i. Con ve thuc chat npi dung,
pham chat con ngirdi, nao ai da biet dau!
- Hai cau d phan thirc hudng den xac dinh ban chat nhan vat, vira c6 ta
thtrc theo nghia den vCra c6 y tiJ theo nghia bong:
Mdnh gidy lam nen thdn gidp bang.
Net son diem ro mat van khoi.
Du la "than gidp bang" (thi d5 dau) hay "mat vSn khoi" (duTng dau lang vSn)
t h i ve ngoki Ky cung chi 1^ dac diem de nhan dien, xac dinh uy danh con ngiTdi
tien si. X6t ve ban chat, bac tien si kia duac cau tao chi bkng nhflng thiJ tam
thiTdng: "Manh giay lam n6n", "N6t son d i i m mat"... Theo nghia den, hinh
dang ong tien si diTcfc c^t ddn b^ng giay, ducfc to difi'm bkng net mirc son. Theo
nghia bong, nhk tho ngu y n6u len mot thdm trang phi 16 gich giuTa nguon g6'c
vdi ket qua, giffa hinh thuTc vdi npi dung, giufa hien tuang vdi ban chat. Can
chu y Nguyin Khuyen svi dung hap l i , sang tao cac tir mdnh gidy, net son,
diim deu lien quan den khoa cuf, ccJ sd v^ phircfng tien de xay diTng, tao 14p,
lam nen chan dung 6ng tien si oai phong kia!
- Hai cdu tho d phan luan thap thoang hoc 16 thai do chu quan ciia tac gia:
Tdm thdn xiem do sao md nhe,
Cai gia khoa danh dy mai hen.
Hai cau tho tao nen sir dSng do'i ca ve ngij" nghia, am dieu cung nhtr sdc
thdi trff tinh... Co the noi chinh nhflng cau tho d phan thUc da lam tien de de
di den nhan thuTc mdi day chat cam than: Tdm than xiem do sao md nhe... N6
"nhe" bdi diTcfc lam bkng "manh gia'y", "n6t son". Sir tang tien, chuy^n doi tir
"than giap bang" den "than xiem ao" cho thay ro hcfn cai v6 hinh thiJc be
ngoki ngay cang b i vach tran, 16 ro them. Trong tam the do'i nghich trd lai,
Nguyin Khuyen tiep tuc chi ra sir lech pha giffa chat va lucfng, giOra thUc chat
"gia khoa danh" va m6n "hdi" cua mot thuT hang khong cung gia t r i , khong
cung thtrdc do, thang bac. Viec sijf dung cac tCr ngay d dau m6i cau tho nhkm

14

dinh v i t i n h chat chu t h e {Tdm thdn,... Cdi gid...) cang to d a m t h e m sic

thdi

cham b i e m cua tac gia.
- H a i cau k e t hudng den b6c t r i n sif t h a t \k b a n chat cOa ong " t i e n s i giSfy":
Ghe treo long xanh ngoi bdnh

choe,

Nghi rang do thdt hoa do chcri!
Ve ngoai ong t i e n si dUOc tnJng dien t h a t oai phong. X u n g quanh ong Ik
nhOfng do oai ve ghe, long, l a i l a thiJ quy gia, cao sang, p h a i l a ghe treo,
xanh.

T r e n t a t ca l a con ngUcri bdnh

choe,

long

r a dang " t a day" uy n g h i , sang

trong, venh vang. D e n cau t h o sau, Nguyen K h u y e n...